علیرضا ایزدی، مدیرکل ثبت آثار ملی و جهانی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی از ثبت «نان سنگک» در فهرست میراث ناملموس کشور اطلاع داد و گفت: این نان به عنوان یکی از اصیل ترین و مردمی ترین جلوه های فرهنگ غذایی ایران، پس از طی مراحل کارشناسی در شورای ملی ثبت آثار ناملموس به ثبت رسید.
ایزدی ضمن اشاره به ثبت ملی «نان سنگک» در شورای ملی ثبت آثار ناملموس، گفت: پرونده «نان سنگک» به عنوان یکی از اصیل ترین و مردمی ترین نان های سنتی ایران، پس از طی مراحل کارشناسی در شورای ثبت آثار ملی، در فهرست میراث ناملموس کشور به ثبت رسید.
وی افزود: ثبت این عنصر فرهنگی، اقدامی در امتداد صیانت از بخشی از حافظه تاریخی، فرهنگ زیست روزمره، دانش بومی و هویت غذایی ایرانیان است؛ میراثی که طی نسل ها در زندگی مردم حضور داشته و بازهم بخشی از فرهنگ عمومی جامعه ایرانی را شکل می دهد.
قدیمی ترین سند مکتوب سنگک در «برهان قاطع»
مدیرکل ثبت آثار ملی و جهانی وزارت میراث فرهنگی درباره ی ی مستندات تاریخی در ارتباط با پیشینه نان سنگک گفت: قدیمی ترین سند مکتوب شناخته شده ای که در آن به نان سنگک اشاره شده، فرهنگ لغات «برهان قاطع» تألیف خلف تبریزی در سال ۱۰۶۲ هجری قمری است که در آن ذیل واژه «سنگک» آمده است: نوعی از نان است که روی سنگریزه های گرم بپزند.
ایزدی افزود: افزون بر این سند مکتوب، مجموعه ای از روایتهای شفاهی و اشارات تاریخی نیز درباره ی ی پیشینه این نان وجود دارد که قدمت آن را به دوره ساسانی و حتی پیش از اسلام نسبت می دهد. برخی منابع تاریخی نیز به ناآشنایی سپاهیان عرب موقع ورود به مدائن با این نوع نان اشاره کرده اند که می تواند در بررسی تاریخی جایگاه و پیشینه این شیوه پخت مورد توجه قرار گیرد.
وی اشاره کرد: در بررسی پرونده های میراث ناملموس، مجموعه ای از شواهد تاریخی، اسناد مکتوب، روایتهای شفاهی، استمرار فرهنگی، دانش و مهارت های مرتبط و جایگاه عنصر در زندگی اجتماعی مردم مورد بررسی قرار می گیرد.
شواهد باستان شناختی از استمرار شیوه پخت سنگک
ایزدی در ادامه ضمن اشاره به شواهد باستان شناختی در ارتباط با شیوه پخت نان سنگک گفت: در یکی از قلعه های مخروبه در ورامین، بقایای یک نانوایی سنگکی شامل تنوری سالم و ریگ های ویژه پخت کشف شده است که می تواند به عنوان شاهدی ملموس از استمرار این شیوه پخت در ایران مورد توجه قرار گیرد.
وی افزود: وجود چنین شواهدی در کنار اسناد تاریخی و روایتهای شفاهی، تصویری چندلایه از پیشینه این میراث ارائه می کند و نشان داده است که «سنگک» دانش و مهارتی است که در پیوند با ابزار، محیط، شیوه پخت و فرهنگ مصرف، با گذشت زمان استمرار یافته است.
روایت شیخ بهایی و تنوری که قرن ها دوام آورده است
مدیرکل ثبت آثار ملی و جهانی وزارت میراث فرهنگی درباره ی ی روایت مشهور نقش شیخ بهایی در طراحی تنور سنگکی نیز گفت: در سال نمای کمیته نانوایان تهران که در سال ۱۳۲۶ خورشیدی انتشار یافته، روایتی درباره ی ی درخواست شاه عباس صفوی از شیخ بهایی برای ارائه راهکاری بمنظور تامین نان لشکریان در سفرها نقل شده است که مبنی بر آن، طراحی تنور سنگکی به شیخ بهایی نسبت داده شده است.
ایزدی افزود: فارغ از میزان انطباق تاریخی این روایت با حقیقت، استمرار اصول کلی این شیوه پخت در نانوایی های سنگکی امروز، خود نشان دهنده جایگاه ویژه این سنت در فرهنگ غذایی ایرانیان است.
وی همینطور به نوشته های شاطر داوود روغنی، نانوا و چهره شناخته شده ری، اشاره نمود و گفت: وی در کتاب خود که در سال ۱۳۵۶ انتشار یافته، نان سنگک را از منظر طعم، هضم و سلامت، «بهترین نان ایران و شاید دنیا» توصیف کرده است؛ تعبیری که نشان دهنده جایگاه این نان در فرهنگ و سلیقه عمومی ایرانیان است.
ثبت ملی؛ آغاز مسیر صیانت از یک میراث زنده
ایزدی ثبت ملی نان سنگک را نقطه آغاز فرآیندی گسترده تر برای حفاظت و انتقال این میراث به نسل های آینده دانست و اشاره کرد: مهم ترین کارکرد ثبت ملی، شناسایی، مستندسازی و صیانت از دانش و مهارت های سنتی در ارتباط با این عنصر و فراهم کردن زمینه انتقال آن به نسل های آینده است.
وی گفت: میراث ناملموس زمانی معنا پیدا می کند که در متن زندگی مردم زنده باشد. بنابراین، صیانت از نان سنگک به حفظ شکل ظاهری آن محدود نمی گردد، بلکه دانش و مهارت شاطر، شیوه آماده سازی خمیر، نحوه پخت، ابزار و تجهیزات سنتی و مجموعه سنت ها و مراسم های در ارتباط با آن نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
مدیرکل ثبت آثار ملی و جهانی وزارت میراث فرهنگی افزود: ثبت این میراث می تواند زمینه توجه بیشتر به نانوایی های سنتی، دفاع از استادکاران و حاملان این دانش و مهارت و همینطور تقویت فرآیند مستندسازی و احیای سنت های در ارتباط با پخت سنگک را فراهم آورد.
سنگک؛ بخشی از سرمایه فرهنگی و هویت غذایی ایران
ایزدی با اشاره به اینکه نان در فرهنگ ایرانی فراتر از یک ماده غذایی است، گفت: نان در فرهنگ ایرانی با مفاهیمی همچون خانواده، معیشت، میهمان نوازی، مراسم های اجتماعی و زندگی روزمره مردم پیوند خورده است و سنگک به دلیل شیوه تولید، ساختار سنتی پخت و استمرار حضور آن در سفره ایرانی، جایگاهی ویژه در این منظومه فرهنگی دارد.
وی افزود: صیانت از چنین عناصری در حقیقت صیانت از سرمایه فرهنگی کشور است؛ به جهت اینکه بخش مهمی از هویت یک جامعه در عناصر به ظاهر ساده اما عمیقا ریشه دار زندگی روزمره آن شکل می گیرد.
تلاش برای ثبت جهانی نان سنگک
مدیرکل ثبت آثار ملی و جهانی وزارت میراث فرهنگی درباره ی ی چشم انداز ثبت جهانی نان سنگک نیز گفت: ثبت ملی، یکی از مراحل مهم در راه حفاظت و معرفی بین المللی میراث ناملموس است و ما با تکمیل مستندات، تقویت مطالعات و معرفی این میراث در مجامع و محافل بین المللی، موضوع ثبت جهانی نان سنگک در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو را دنبال خواهیم کرد.
ایزدی اشاره کرد: تحقق چنین هدفی نیازمند همکاری و هم افزایی میان نهادهای مرتبط، محققان، تاریخ پژوهان، حاملان سنت، نانوایان و کنشگران حوزه میراث فرهنگی است و امیدواریم با یک حرکت جمعی و مبتنی بر مستندات علمی، بتوانیم این میراث زنده ایرانی را در سطح جهانی نیز معرفی نماییم.
وی در آخر گفت: از همه محققان، تاریخ دانان، نانوایان سنتی و کنشگران میراث فرهنگی که در راه تهیه و تکمیل این پرونده همکاری کرده اند، صمیمانه قدردانی می کنم. نان سنگک راوی بخشی از تاریخ، هنر، دانش و هویت ایرانیان است و صیانت از آن، در حقیقت پاسداری از بخشی از حافظه فرهنگی این سرزمین و انتقال آن به نسل های آینده است.
بطور خلاصه، مدیرکل ثبت آثار ملی و جهانی وزارت میراث فرهنگی در رابطه با ی ی روایت مشهور نقش شیخ بهایی در طراحی تنور سنگکی نیز اظهار داشت: در سال نمای کمیته نانوایان تهران که در سال ۱۳۲۶ خورشیدی انتشار یافته، روایتی در رابطه با ی ی درخواست شاه عباس صفوی از شیخ بهایی برای عرضه راهکاری بمنظور تامین نان لشکریان در سفرها نقل شده است که بر مبنای آن، طراحی تنور سنگکی به شیخ بهایی نسبت داده شده است. وی ادامه داد: صیانت از چنین عناصری در واقع صیانت از سرمایه فرهنگی کشور است؛ به سبب این که بخش مهمی از هویت یک جامعه در عناصر به ظاهر ساده اما عمیقا ریشه دار زندگی روزمره آن شکل می گیرد. مدیرکل ثبت آثار ملی و جهانی وزارت میراث فرهنگی در رابطه با ی ی چشم انداز ثبت جهانی نان سنگک نیز اظهار داشت: ثبت ملی، یکی از مراحل مهم در راه حفاظت و معرفی بین المللی میراث ناملموس است و ما با تکمیل مستندات، تقویت مطالعات و معرفی این میراث در مجامع و محافل بین المللی، مبحث ثبت جهانی نان سنگک در لیست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو را دنبال خواهیم کرد.
منبع: تور مسافرتی
