«ایوان قدمگاه» که در فاصله حدود ۵۰ کیلومتری شرق تخت جمشید و نقش رستم و در منتهی الیه کوه رحمت یا مهر قرار دارد، نه تنها نمادی از هنر سنگ تراشی هخامنشی است، بلکه بخشی مهم از هویت فرهنگی و تاریخی منطقه را نمایندگی می کند.
در سال ۱۳۹۹، ایوان قدمگاه تحت عملیات مرمت اضطراری قرار گرفت؛ تیم حفاظت سنگ تخت جمشید با سرپرستی مصطفی رخشنده خو، لایه های گوناگون رنگ، گرافیتی و تبلیغات را از سطح سنگ ها پاکسازی کرد تا سیمای اصلی محوطه بازسازی شود.
این مرمت، بااینکه از نظر فنی یکی از دشوارترین پروژه های آن سال بود و نتیجه موقتی قابل توجهی داشت، اما دوام طولانی نداشت و الان خیلی از همان نقاط باردیگر گرفتار تخریب های انسانی شده اند؛ از نقاشی ها و خطوط اسپری ای گرفته تا حک نام ها و حتی ابزارهای تیز که آثار آنها غیرقابل بازگشت است.
کارشناسان اعتقاد دارند علت اصلی این تخریب ها نه ضعف در مرمت، بلکه فقدان حساسیت عمومی و فرهنگ نگهداری از آثار تاریخی است. همین طور دسترسی سهل و کنترل نشده گردشگران و افراد غیرمسئول، نبود نظارت مستمر، بازدارنده نبودن جریمه های قانونی و فقدان زیرساخت های حفاظتی، این محوطه را در معرض تهدید جدی قرار داده است.
پیش از این ایسنا در تاریخ ۱۸ آذر سال جاری گزارشی با عنوان «وضعیت اسفبار یادگار دوره هخامنشی/ بازگشت موج تازه وندالیسم در «ایوان قدمگاه»» منتشر نمود که در آن اشاره به وضعیت کنونی این اثر باستانی شده بود.
همین طور قبل تر محمدجواد جعفری، مدیر پایگاه جهانی تخت جمشید در گفتگو با ایسنا اعلام نموده بود که این اثر جزو حریم درجه سه مجموعه جهانی است و مرمت های محدودی انجام شده است؛ اما در صورت تأمین اعتبارات، امکان حفاظت و مرمت کامل وجود دارد.
حال این پرسش مطرح است که راه حل اصلی حفظ این بنای تاریخی چیست و آیا می توان با تلفیقی از فرهنگ سازی، مشارکت جامعه محلی و اقدامات حفاظتی، این یادگار هخامنشی را از چرخه تخریب ـ مرمت ـ تخریب نجات داد، یا ارزش های تاریخی آن کم کم از بین خواهد رفت.
وندالیسم؛ چالشی که حفاظت فیزیکی به تنهایی پاسخگو نیست
مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری فارس در این رابطه در گفتگو با ایسنا اظهار داشت: مشکل وندالیسم خیلی جدی است که برای رفع آن باید بعد اقدامات فرهنگی قوی تر باشد تا حفاظتی.
بهزاد مریدی با اشاره به اینکه رسانه ها، نهادهای فرهنگی و هنری و هنرمندان باید با راه اندازی پویش هایی مشارکت کنند تا این فضا حفظ شود، اضافه کرد: هم اکنون قریب به ۳۳۲ اثر ثبت شده در فارس داریم و به همین نسبت پنج تا شش هزار اثر قابل اعتنا وجود دارد؛ اما آیا می توان چندین هزار نفر صرفا برای حفاظت مستقر کرد؟
وی با تاکید بر اهمیت فرهنگ سازی اضافه کرد: اگر فرهنگ نباشد، حتی با حضور هزاران یگان حفاظت هم تخریب ها رخ می دهد. باید مسایل فرهنگی نهادینه شود، به ویژه در عرصه وندالیسم.
مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری فارس همین طور اظهار داشت: وندالیسم در چندین جای دیگر هم روی داده است، اما به لطف حساسیت رسانه ها، مردم رعایت جدی تری نسبت به گذشته دارند.
نقش مردم و جامعه محلی در محافظت از آثار تاریخی
وی در جواب این که آیا اقدامات حفاظتی در این مورد صورت می گیرد، توضیح داد: مقرر است بودجه ملی برای نقوش حفاظ های شیشه ای اختصاص پیدا کند، اما محدود کردن دسترسی به تنهایی کافی نیست. هرکس بخواهد کم لطفی کند، می کند؛ بدین سبب باید مردم را حساس نماییم و بدانند این میراث، ثروت خودشان است.
مریدی اشاره کرد: مساحت هایی که باید برای حریم آثار پیموده شود خیلی گسترده است؛ آیا می توان چندین کیلومتر را فقط برای حریم نگه داشت؟ راه حل اصلی ایجاد فرهنگ نگهداری از آثار تاریخی است.
وی با مثالی روشن اظهار داشت: اگر فرهنگ زباله را جدی نگیریم، حتی با سطل های زباله هم خیابان ها پر می شود؛ این فرهنگ است که ما را مصمم می کند تا حداقل زباله ها را تا رسیدن به محل مناسب نگه داریم.
مریدی در ادامه سخنان خود ضمن اشاره به مرمت اضطراری سال ۱۳۹۹ و گزارش های پیشین در رابطه با ایوان قدمگاه، تاکید کرد که اقدامات گذشته تنها موقتی بوده و تخریب های جدید نشان میدهد اقدام فرهنگی و مشارکت مردم اهمیت بیشتری دارد.
ترکیب فرهنگ سازی و حفاظت برای نجات ایوان قدمگاه
به گزارش تور مسافرتی به نقل از ایسنا، ارزیابی ها نشان میدهد که ایوان قدمگاه وارد چرخه فرساینده مرمت ـ تخریب شده و استمرار این روند بدون اقدام فوری تهدیدی جدی برای ارزش های تاریخی آن به حساب می آید.
تجربه نشان میدهد که تلفیقی از فرهنگ سازی، مشارکت فعال مردم و جامعه محلی، همراه با اقدامات حفاظتی، پایش مستمر و اجرای قوانین، تنها راه حل مؤثر برای حفظ این یادگار هخامنشی است. بدون این اقدامات، هرگونه مرمت صرفا موقت خواهد بود و احتمال بازگشت تخریب ها بالا خواهد بود. حال نگاه ها به تصمیم و اقدام دستگاه های مسئول دوخته شده تا مشخص شود آیا می توان این محوطه کم نظیر تاریخی را از چرخه فرساینده تخریب نجات داد یا خیر؟
به طور خلاصه، بهزاد مریدی با اشاره به این که رسانه ها، نهادهای فرهنگی و هنری و هنرمندان باید با راه اندازی پویش هایی مشارکت کنند تا این فضا حفظ شود، افزود: هم اینک قریب به ۳۳۲ اثر ثبت شده در فارس داریم و به همین نسبت پنج تا شش هزار اثر قابل اعتنا وجود دارد؛ اما آیا میتوان چندین هزار نفر صرفاً برای حفاظت مستقر کرد؟ نقش مردم و جامعه محلی در حفاظت از آثار باستانی وی در جواب اینکه آیا اقدامات حفاظتی در این مورد صورت می گیرد، توضیح داد: قرار است بودجه ملی برای نقوش حفاظ های شیشه ای اختصاص یابد، اما محدود کردن دسترسی به تنهایی کافی نیست. وی با مثالی روشن گفت: اگر فرهنگ زباله را جدی نگیریم، حتی با سطل های زباله هم خیابان ها پر می شود؛ این فرهنگ است که ما را مصمم می کند تا حداقل زباله ها را تا رسیدن به محل مناسب نگه داریم.
