خبرگزاری مهر، گروه استان ها- کوروش دیباج: طرح مبحث واگذاری فضای زیرزمینی مسجد شیخ لطف الله اصفهان برای ایجاد یک موزه خصوصی در ایام اخیر واکنش های قابل توجهی در بین کارشناسان میراث فرهنگی، فعالین این حوزه و ناظران ثبت جهانی میدان نقش جهان برانگیخته است؛ موضوعی که باتوجه به جایگاه ویژه این مسجد در مجموعه ثبت جهانی میدان نقش جهان و حساسیت های در رابطه با مدیریت و بهره برداری از آثار ثبت جهانی، به یکی از بحث های مهم حوزه میراث فرهنگی کشور تبدیل گشته است.
در حالی که برخی کارشناسان نسبت به هرگونه تغییر کاربری یا واگذاری فضاهای در رابطه با این بنای شاخص معماری صفوی اخطار می دهند، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان در گفتگو با گزارشگر ما توضیحاتی در رابطه با روند بررسی این مساله و رویکرد اداره کل میراث فرهنگی استان عرضه کرد و تصریح کرد که این مساله هنوز در مرحله بررسی قرار دارد و تصمیم نهائی در این خصوص اتخاذ نشده است.
مسجد شیخ لطف الله که یکی از شاهکارهای معماری ایران در دوره صفوی محسوب می شود، در ضلع شرقی میدان نقش جهان قرار دارد و بهمراه مجموعه میدان، در لیست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است. از همین رو هرگونه اقدام در فضاهای وابسته به این بنا، خصوصاً تغییر کاربری یا ایجاد کاربری های جدید، از نظر کارشناسان میراث فرهنگی نیازمند بررسی های دقیق فنی، حقوقی و مدیریتی است.
بررسی واگذاری فضای زیرزمینی مسجد شیخ لطف الله
امیرکرم زاده مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان در رابطه با طرح ایجاد موزه در فضای زیرزمینی مسجد شیخ لطف الله اظهار داشت: فضای زیرین این مسجد سال ها بعنوان محل فروش صنایع دستی مورد استفاده قرار می گرفت اما چند سالی است که این بخش عملاً بلااستفاده مانده و حدود چهار تا پنج سال است که فعالیت مشخصی در آن صورت نمی گیرد.
وی ضمن اشاره به وضعیت این فضا توضیح داد: بلااستفاده ماندن چنین قسمتهایی در بناهای تاریخی می تواند به مرور باعث بروز مشکلاتی مانند رطوبت و نم زدگی شود و از همین رو در مدیریت بناهای تاریخی تلاش می شود برای چنین فضاهایی کاربری های فرهنگی مناسب تعریف شود تا ضمن حفظ بنا، امکان استفاده عمومی هم فراهم گردد.
مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان اظهار داشت: یکی از مجموعه داران خصوصی استان اعلام آمادگی کرده است که مجموعه آثار خودرا در قالب یک موزه در این فضا به نمایش بگذارد. به گفته ی ایشان، این مجموعه دار دارای اشیایی است که امکان نگهداری مناسب آنها در فضای فعلی وجود ندارد و تعدادی از این آثار در معرض صدمه قرار گرفته اند.
کرم زاده اضافه کرد: کارشناسان اداره کل میراث فرهنگی استان و مدیر موزه های استان بهمراه وی از مجموعه این فرد بازدید کرده اند و بررسی اولیه در رابطه با ماهیت آثار انجام شده است. به گفته ی ایشان، اقلام موجود در این مجموعه عموما شامل آثار تاریخی مانند نسخه های خطی، قرآن های خطی و برخی ظروف سفالی تاریخی است که ارزش تاریخی و فرهنگی دارند.
وی اظهار داشت: این آثار در سامانه جام وزارت میراث فرهنگی ثبت شده و دارای مستندات قانونی هستند و از این منظر نگرانی خاصی در رابطه با منشا آنها وجود ندارد.
توسعه موزه های خصوصی؛ رویکرد اعلام شده میراث فرهنگی
مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان در ادامه توضیح داد: یکی از سیاستهای وزارت میراث فرهنگی توسعه موزه های خصوصی در کشور است و قانون هم امکان همکاری با بخش خصوصی دراین خصوص را فراهم نموده است.
وی اظهار داشت: در شرایطی که دولت با محدودیت منابع مالی مواجه می باشد، ایجاد موزه های جدید دولتی و تأمین نیرو و امکانات برای آنها دشوار است. به این علت قانونگذار این امکان را فراهم نموده که در قالب تفاهم نامه هایی، برخی فضاهای موجود در اختیار بخش خصوصی قرار گیرد تا موزه های خصوصی شکل بگیرند و آثار تاریخی که در اختیار مجموعه داران است در معرض دید عموم قرار گیرد.
به گفته وی، خیلی از مجموعه داران در کشور آثار ارزشمندی در اختیار دارند که در خانه ها نگهداری می شود و گاه به علت نبود شرایط مناسب نگهداری در معرض صدمه قرار می گیرد. در چنین شرایطی تبدیل این مجموعه ها به موزه های خصوصی می تواند هم به محافظت از آثار کمک نماید و هم امکان بازدید عمومی از آنها را فراهم آورد.
کرم زاده اظهار داشت: هدف از بررسی ایجاد موزه در فضای زیرزمینی مسجد شیخ لطف الله هم در همین چارچوب تعریف شده است تا در صورت امکان، یک فضای بلااستفاده به یک کاربری فرهنگی تبدیل گردد.
وی اضافه کرد: هم اکنون این مساله در مرحله بررسی قرار دارد و هنوز تصمیم نهائی در رابطه با آن اتخاذ نشده است.
دوره آزمایشی یک ساله برای بهره برداری احتمالی
مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان در رابطه با نحوه واگذاری احتمالی این فضا توضیح داد: در صورت جمع بندی نهایی، این واگذاری در اولین مرحله بصورت آزمایشی صورت خواهد گرفت.
وی اظهار داشت: برنامه ریزی اولیه این است که در صورت توافق، این فضا برای مدت حدود یک سال بصورت آزمایشی در اختیار مجموعه دار قرار گیرد تا امکان سنجش عملکرد موزه و نحوه استقبال بازدیدکنندگان فراهم گردد.
به گفته وی، در طول این مدت مجموعه دار باید هزینه های اولیه مانند آماده سازی ویترین ها و تجهیز فضای نمایش آثار را هم تقبل کند.
کرم زاده اظهار داشت: موزه ها معمولاً درآمد قابل توجهی ندارند و خیلی از مجموعه داران از سر علاقه و دغدغه فرهنگی اقدام به ایجاد موزه می کنند. به این علت در چنین طرح هایی همکاری میان بخش دولتی و بخش خصوصی ضروریست.
وی اضافه کرد: در این طرح هم مجموعه دار متقاضی اعلام نموده است که در آینده حتی امکان اهدای مجموعه خود به میراث فرهنگی را هم قصد دارد.
پاسخ به انتقادها در رابطه با هم خوانی موزه با فضای مسجد
با مطرح شدن خبر بررسی ایجاد موزه در زیرزمین مسجد شیخ لطف الله، برخی فعالین و کارشناسان میراث فرهنگی نسبت بتناسب چنین کاربری با یکی از شاخص ترین بناهای معماری ایران ابراز نگرانی کرده اند.
در پاسخ به این نگرانی ها، مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان تصریح کرد که فضای مورد نظر ارتباط مستقیمی با فضای اصلی مسجد ندارد.
وی اظهار داشت: فضای زیرزمین بصورت فیزیکی از فضای اصلی مسجد تفکیک شده است و ورود و خروج آن هم مستقل است و به این علت فعالیت در این فضا تداخلی با کاربری مذهبی و معماری مسجد ایجاد نمی کند.
به گفته وی، این فضا در سالهای گذشته هم کاربری های مختلفی داشته و حتی قسمتی از آن به صندوق قرض الحسنه اختصاص یافته بود.
کرم زاده اظهار داشت: هدف از ایجاد موزه در این فضا صرفاً نمایش اشیای تاریخی در قالب ویترین های محدود است و قرار نیست تغییرات گسترده ای در معماری یا ساختار بنا ایجاد شود.
وی اضافه کرد: موزه ها ماهیت مشخصی دارند و دکوراسیون آنها هم محدود و استاندارد است و چنین اقداماتی به معنای ایجاد کاربری تجاری یا تغییرات گسترده در فضای تاریخی نیست.
انتخاب مجموعه دار و نحوه همکاری با بخش خصوصی
یکی از انتقادهایی که در ایام اخیر مطرح شده، در ارتباط با نحوه انتخاب مجموعه دار برای استقرار در این فضا است.
مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان در اینباره اظهار داشت: سیاست اداره کل میراث فرهنگی استان این است که مجموعه داران را تشویق کند تا مجموعه های خودرا در قالب موزه های خصوصی در معرض دید عموم قرار دهند.
وی اظهار داشت: هر مجموعه داری که آثار باارزش داشته باشد می تواند درخواست خودرا برای ایجاد موزه عرضه کند و اداره کل میراث فرهنگی برمبنای ظرفیت فضاهای موجود این درخواست ها را بررسی می کند.
به گفته وی، در مورد این مجموعه هم بررسی اولیه نشان داده که آثار موجود ارزش تاریخی دارند و در صورت قرار گرفتن زیر نظارت میراث فرهنگی، امکان نگهداری بهتر از آنها فراهم می شود.
کرم زاده اضافه کرد: یکی از نگرانی های ما این است که برخی مجموعه ها در شرایط مناسب نگهداری نمی شوند و امکان دارد گرفتار صدمه شوند. قرار گرفتن چنین مجموعه هایی زیر نظارت میراث فرهنگی می تواند به حفاظت بهتر از آنها کمک نماید.
حساسیت های مدیریت میراث جهانی میدان نقش جهان
در عین حال کارشناسان میراث فرهنگی تأکید می کنند که هرگونه تصمیم در رابطه با کاربری های جدید در محدوده میدان نقش جهان باید باتوجه به ضوابط مدیریت میراث جهانی اتخاذ شود.
میدان نقش جهان و بناهای پیرامون آن همچون مسجد شیخ لطف الله، مسجد امام، کاخ عالی قاپو و سردر قیصریه در لیست میراث جهانی یونسکو ثبت شده اند و برمبنای ضوابط یونسکو هرگونه مداخله در این مجموعه باید با رعایت استانداردهای بین المللی محافظت از میراث فرهنگی صورت گیرد.
از منظر کارشناسان، مهم ترین اصل در مدیریت چنین مجموعه هایی حفظ اصالت بنا و ممانعت از هرگونه اقدام است که امکان دارد ارزش های تاریخی، معماری و فرهنگی اثر را تحت تاثیر قرار دهد.
به همین دلیل انتظار می رود بررسی طرح هایی مانند ایجاد موزه در فضاهای وابسته به مسجد شیخ لطف الله با مشارکت نهادهای تخصصی مانند شورای فنی میراث فرهنگی، اداره کل موزه ها و پایگاه میراث جهانی میدان نقش جهان صورت گیرد.
در حال حاضر آن چه از اظهارات مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان برمی آید این است که مبحث ایجاد موزه در زیرزمین مسجد شیخ لطف الله هنوز در مرحله بررسی قرار دارد و تصمیم نهائی در رابطه با آن بعد از بررسی های کارشناسی اعلام خواهد شد.
با توجه به حساسیت جایگاه مسجد شیخ لطف الله در بین آثار تاریخی ایران و اهمیت آن در مجموعه ثبت جهانی میدان نقش جهان، نحوه مدیریت این مساله و تصمیمی که در نهایت اتخاذ می شود می تواند به یکی از نمونه های مهم در شیوه مواجهه مدیریت میراث فرهنگی با مشارکت بخش خصوصی در بناهای تاریخی تبدیل شود؛ موضوعی که بدون تردید همچنان در کانون توجه کارشناسان، فعالین میراث فرهنگی و افکار عمومی قرار خواهد داشت.
منبع: تور مسافرتی
