به گزارش تور مسافرتی به نقل از ایسنا، در بین دشت های بیکران غرب ایران، هنوز هم صدای به هم خوردن نی های تازه بریده شده به گوش می رسد، آوایی که خبر از زنده بودن یکی از قدیمی ترین صنایع دستی ایران می دهد؛ «چیق بافی».
چیق که در زبان های محلی به اسامی «چیغ»، «چیت» یا «نی چی» هم شناخته می شود، پوششی سنتی برای دیواره چادرهای عشایری است. دیواری که از نی های خودرو و موی بز ایجاد می شود و قرن هاست مردمان کوچ نشین را از باد، باران، سرما و گرمای بیابان محافظت کرده است.
از نظر فنی، «چیق» نمونه ای اعجاب انگیز از سازگاری انسان با طبیعت است. نی ها به جهت توخالی بودن، عایق حرارتی طبیعی محسوب می شوند؛ در ایام بارانی، رطوبت سبب می شود تا ساقه های نی منبسط و به هم چسبیده شوند و مانع نفوذ آب شوند، و در گرما، انقباض نی ها به جریان هوا و تهویه ملایم درون چادر کمک می نماید. از طرفی، موی بز به سبب داشتن لایه ای چربی، ضد آب است و همین ویژگی، دوام و استواری چیق را در مقابل شرایط دشوار کوهستانی تضمین می نماید. حتی گفته می شود مارها و جانوران ریز هم نمی توانند از میان تار و پود موی بز عبور کنند، نکته ای که بر ارزش کاربردی آن افزوده است.
در گذشته، «چیق» نه تنها یک پوشش محافظ، بلکه عنصری زیباشناسانه در زندگی عشایر بود. زنان ایل با حوصله و مهارت، نی ها را در ردیف های منظم می چیدند و با پشم ها و کامواهای رنگی، طرح هایی هندسی و ذهنی بر آن می افزودند. هر نقش، روایتگر ذوق و سلیقه بافنده بود و گاه از باورها و نمادهای محلی الهام می گرفت.
بافت چیق، کاری ساده و سطحی نیست. این هنر نیازمند شناخت دقیق از مواد طبیعی، مهارت در بافت، و حوصله ای مثال زدنی است. قدم نخست، جمع آوری نی هاست. زنان عشایر نی های خودرو را از کنار رودخانه ها و دشت ها می چینند و بعد از خشک کردن، آنها را به اندازه های دلخواه برش می دهند. سپس رشته هایی از موی بز را که قبل تر تمیز و تابیده شده، به عنوان نخ اصلی به کار می برند تا نی ها را در کنار هم نگه دارند.
در مرحله بعد، زنان با نخ های پشمی و کامواهای رنگی روی سطح چیق، طرح ها و نقش هایی هندسی و ذهنی می بافند. این نقش ها به طور معمول بدون طرح از پیش تعیین شده و برمبنای تجربه و سلیقه بافنده ایجاد می شود، از لوزی ها و مثلث های رنگی گرفته تا خطوط متقاطع و نمادهای اقتباس شده از طبیعت. همین خاصیت ذهنی و بداهه، به چیق چهره ای زنده و شخصی می بخشد.
مهارت در تنظیم فواصل نی ها، استواری گره ها و هماهنگی رنگ ها احتیاج به سال ها تجربه و تمرین دارد. خیلی از زنان بافنده از دوران نوجوانی این کار را از مادرانشان آموخته اند و آنرا قسمتی از هویت خود می دانند.
علاوه بر دقت و مهارت، چیق بافی جلوه ای از خلاقیت و سازگاری با محیط است. زنان عشایر با استفاده از موادی که در اطرافشان یافت می شود، نی، موی بز، پشم گوسفند و رنگ های طبیعی، هنری را خلق کرده اند که در عین سادگی، کارآمد و زیباست.
هنر «چیق بافی» که یکی از شاخه های صنایع دستی حصیربافی به شمار می آید، در گستره ای از کرمانشاه، آذربایجان غربی، ایلام، کردستان، فارس و قسمتهایی از لرستان رواج داشته است. در تعدادی روستاهای این مناطق هنوز هم زنان سالخورده با دستانی پینه بسته، چیق می بافند. نی های تازه از نیزار چیده می شود، خشک می شود و سپس با رشته های موی بز به هم بافته می شود تا پوششی سبک و مقاوم برای سیاه چادرها پدید آید.
به پاس ارزش فرهنگی و تاریخی این هنر، چیق بافی سال ۱۳۸۹ در لیست میراث ناملموس ملی ایران به ثبت رسیده است. ثبت ملی، نشانه ای از جایگاه آن در هویت عشایری و صنایع دستی کشور است؛ چونکه چیق نه تنها نماد خلاقیت و سازگاری انسان با محیط زیست است، بلکه سندی زنده از پیوند میان مهارت زنان و دانش بومی نسل ها به شمار می آید.
با این حال، تغییر سبک زندگی عشایر و کاهش کوچ نشینی باعث شده است که چیق بافی هم در خطر فراموشی قرار گیرد. امروزه خیلی از خانواده ها دیگر از چادرهای سنتی استفاده نمی کنند و بدنبال آن، مهارت بافت چیق هم به نسل جوان منتقل نمی گردد. در خیلی از مناطق، ابزارها و دارهای سنتی کنار گذاشته شده و تنها در تعدادی خانه ها یا کارگاه های کوچک یادگار آن باقی است.
با این حال، تلاش هایی برای احیای این هنر در جریان است. در سالیان اخیر، اداره های میراث فرهنگی در استانهای غربی کشور، دوره های آموزشی چیق بافی را برای بانوان روستایی برگزار کرده اند. برخی هنرمندان هم از نقش ها و بافت چیق در طراحی داخلی بوم گردی ها، دکوراسیون سنتی و حتی آثار هنری الهام گرفته اند.
امروز، چیق بافی به عنوان یکی از صنایع دستی شاخص کرمانشاه و ایلام شناخته می شود. خیلی از محققان این هنر را از میراث های هویتی عشایر زاگرس نشین می دانند و باور دارند که چیق، همانند گلیم و جاجیم، بخش مهمی از فرهنگ مادی و معنوی منطقه است.
چیق بافی تنها یک هنر نیست، بلکه زبان بی کلامی است میان انسان و طبیعت؛ زبانی که در آن نی، پشم و موی بز به هم می پیوندند تا راوی داستانی از سازگاری، خلاقیت و زندگی در هماهنگی با زمین باشند. اگر حمایت ها ادامه یابد، شاید روزی باردیگر بتوان نسیم کوهستان را دید که در لابه لای چیق های تازه بافته به رقص درمی آید.
خلاصه اینکه حتی گفته می شود مارها و جانوران ریز هم نمی توانند از میان تار و پود موی بز عبور کنند، نکته ای که بر ارزش کاربردی آن افزوده است. مهارت در تنظیم فواصل نی ها، استواری گره ها و هماهنگی رنگ ها احتیاج به سال ها تجربه و تمرین دارد. به پاس ارزش فرهنگی و تاریخی این هنر، چیق بافی سال ۱۳۸۹ در فهرست میراث ناملموس ملی ایران به ثبت رسیده است.
