خاطره بازی با تیتراژهای ماندگار-۱۶۲؛ وقتی آهنگساز همپای فیلم می درخشد چرا موسیقی پدرخوانده اسکار نگرفت؟

دریافت ۷ MB

خبرگزاری مهر- گروه هنر- علیرضا سعیدی؛

کارکرد تیتراژ چیزی شبیه به جلد کتاب است که طراحش تلاش می کند با انتخاب عناصر، فرم ها و چینش ها با کمک گرافیک و موسیقی مخاطب یک اثر را در جریان مبحث قرار دهد. شرایطی که گاهی بسیار نکته سنج، اندیشمندانه و حساب شده پیش روی مخاطبان قرار می گیرد و گاهی هم به قدری سردستانه و از روی ادای یک تکلیف الزامی ایجاد می شود که بیننده را از اساس از یک اثر تصویری دور می کند.
آنچه بهانه ای شد تا بار دیگر رجعتی به کلیدواژه «تیتراژ» داشته ایم، مروری بر ماندگارترین و خاطره سازترین موسیقی های در ارتباط با برخی برنامه ها و آثار سینمایی و تلویزیونی است که برای خیلی از مخاطبان دربرگیرنده خاطرات تلخ و شیرینی است و رجوع باردیگر به آنها برای ما در هر شرایطی می تواند یک دنیا خاطره به همراه داشته باشد. خاطره بازی بعد از شروع و انتشار در نوروز ۱۴۰۰ و استقبال مخاطبان از آن، ما را بر آن داشت در قالب یک خاطره بازی هفتگی در ایام جمعه هر هفته، روح و ذهن مان را به آن بسپاریم و از معبر آن به سال هایی که حال مان بهتر از این روزهای پردردسر بود، برویم.
«خاطره بازی تیتراژهای ماندگار» عنوان سلسله گزارشی آرشیوی با همین رویکرد است که بصورت هفتگی می توانید در گروه هنر خبرگزاری مهر آنرا دنبال کنید.
درصد و شصت و دومین شماره از این روایت رسانه ای به سراغ موسیقی متن و تیتراژ یکی از شاهکارهای بی بدیل دنیای سینما به نام «پدرخوانده» با آهنگسازی نینو روتا رفتیم که همه آن چه می توانیم از یک موسیقی کاربردی برای پیشبرد درام یک اثر سینمایی داشته باشیم در خود داشت. یک شاهکار موسیقایی که به مفهوم حقیقی کلمه در خدمت یکی از بالاترین آثار دنیای سینما بود و توانست همچنان در صدر مهم ترین، جریان سازترین و شاخص ترین آثار موسیقایی قرار گیرد. فرآیندی که سبب شده خیلی از ارکسترها و مجموعه های موسیقایی سرتاسر دنیا از این شاهکار بارها و بارها استفاده نمایند و در رپرتوار اجرائی برنامه های پرمخاطبشان از آن بهره ببرند و تا وقتی که سینما سینما است، از این موسیقی به عنوان یکی از بهترین و بالاترین موسیقی های در رابطه با سینما یاد کنند.
فیلم سینمایی «پدرخوانده (The Godfather)» اثری محصول ۱۹۷۲ به کارگردانی فرانسیس فورد کوپولا و نویسندگی ماریو پوزو است و مشتمل بر قصه شخصیتی به نام «دون کورلئونه» رهبر بانفوذ یکی از خانواده های مافیایی نیویورک است که پیشنهاد همکاری با یک باند قاچاق مواد مخدر را رد می کند. حالا پسر کوچک تر کورلئونه به نام مایکل (با بازی آل پاچینو) با وجود میل خود و برای پیشگیری از لطمه و فروپاشی خانواده اش، جنگی همه جانبه مقابل دیگر باندهای مافیایی به راه انداخته و این تازه شروع ماجرا است.
در این اثر سینمایی که از آن می توان به عنوان یکی از مهم ترین پروژه های دنیای سینما نام برد و صد البته که در مقاطع مختلف علاوه بر دریافت سه جایزه از چهل و پنجمین جوایز اسکار در خیلی از رویدادهای معتبر بین المللی نیز موفق به دریافت رتبه های ممتازی شده است، مارلون براندو، آل پاچینو، جیمز کان، جان کازال، تانیا شالر، دایان کیتون، جیانی روسو، رابرت دووال، لنی مونتانا، ریچارد برایت، ریچارد کاستلانو، ایب ویگودا، آل لتیری، ریچارد کونته، استرلینگ هایدن، ال مارتینو، جان مارلی، آلکس روکو، مرگا کینگ، سالواتوره کورسیتو، کواردوگیپا، فرانکو چیتی، آنجلو اینفانتی، جانی مارتینو، ویکتوررندینا، تونی جورجو، سیمونتا استنفانلی، لوئین گاس، جواسپینل، جولی گرگ، جینی لینرو، سوفیا کوپولا به عنوان بازیگر حضور داشتند؛ مسیری پر از داستان و حاشیه؛ از انتخاب کارگردان گرفته تا دیگر موارد تولید که همچنان محل بحث و تبادل نظر است و خیلی از محققان و دوست داران سینما در عرصه های دانشگاهی همچنان در رابطه با آن حرف می زنند.
این اثر اولین بار ۱۴ مارس سال ۱۹۷۲ میلادی در تئاتر «لئووز استیت» به نمایش درآمد و در ۲۴ مارس سال ۷۲ میلادی در سرتاسر ایالات متحده پخش گردید. مسیری که سبب شد فیلم «پدرخوانده» به عنوان پرفروش ترین فیلم سال ۱۹۷۲ و با فروش بین ۲۴۶ تا ۲۸۷ میلیون دلار در گیشه برای مدتی هم به عنوان «پرفروش ترین فیلم تاریخ سینما» معرفی شود.
اما فارغ از تمام اتفاقات مختلفی که در جریان ساخت و اکران این فیلم سینمایی پرقصه شکل گرفت و سبب شد تا «پدرخوانده» دیگر یک اثر سینمایی معمولی برای اهالی سینما به حساب نیاید، این موسیقی متن و تیتراژ فیلم به آهنگسازی نینو روتا آهنگساز و پیانیست مشهور ایتالیایی بود که بی هیچ تردیدی نقش بسیار موثری برای باقی ماندن فیلم در تاریخ سینما ایفا کرد. گویی این که موسیقی این دفعه به مثابه یک بازیگر نقش اول در کنار بازی جادویی براندو و دیگر هنرمندان، آن چنان قدرتی از خود به نمایش می گذارد که مخاطب میخکوب به تماشای اثر می نشیند. فیلمی که تک تک لحظات موسیقایی اش هم تراز با شخصیت های داستان، شخصیت پردازی شده و آنچنان تاثیری روی ذهن می گذارد که مشخص نیست آهنگساز با چه هوشمندی توانسته تا این حد به جریان تاثیرگذاری فیلم کمک نماید.
این هنرمند نیز که در کارنامه فعالیت هایش آهنگسازی بالاتر از ۱۵۰ فیلم سینمایی و همکاری با کارگردانان بزرگی چون فدریکو فلینی، فرانکو زفیرلی دیده می شود، برای موسیقی این فیلم که در نهایت هم موفق به جایزه اسکار نشد، از ترکیب خاصی از موسیقی جاز ایتالیایی با موسیقی سیسیلی استفاده نمود. روتا سبک آهنگ ها را به نحوی تنظیم کرد که با موقعیت ها و شخصیت های فیلم ارتباط داشته باشند. بخشهایی از موسیقی متن «پدرخوانده» را با موسیقی فیلم «فورتونلا» که خود در سال ۱۹۵۸ آنرا تنظیم کرده بود، ترکیب کرد. دلیل این کار او هم برای افزایش احساس تراژدیک فیلم بود.
جالب اینجاست، ابتدا ایوانز تهیه کننده فیلم «پدرخوانده»، موسیقی نینو روتا را مناسب «پدرخوانده» نمی دانست و تصمیم بر آن داشت تا از آن در فیلم استفاده نکند اما در انتها کوپولا توانست او را راضی کند چونکه معتقد بود موسیقی روتا حس ایتالیایی بیشتری به فیلم می بخشد. نکته جالب دیگر این که کارمین پدر کوپولا نیز، چندین قطعه موسیقی برای «پدرخوانده» تنظیم کرد به عنوان مثال موسیقی که در صحنه عروسی توسط گروه موسیقی اجرا می شود را کارمین تنظیم کرده است. ضمن این که چندین قطعه دیگر شامل «C’è la luna mezzo mare» و «Non so più cosa son» که از اپرای «عروسی فیگارو» هستند هم در «پدرخوانده» استفاده شده اند.
موسیقی فیلم «پدرخوانده» (۱۹۷۲) کاندید جایزه اسکار شد و در نهایت موفق به دریافت اسکار نشد. اما برای همه دست اندر کاران موسیقی و سینما مشخص است که موسیقی فیلم «پدرخوانده» همچون جاودانه ترین کارهای نینو روتا در تاریخ موسیقی جهان به شمار می آید. شاید کمتر کسی باشد که ملودی زیبای قطعه Speak Softly Love را نشنیده باشد و یا حتی نتواند آنرا زمزمه کند. بسیاری معتقد هستند که دریافت جایزه اسکار برای موسیقی فیلم «پدرخوانده» (۱۹۷۴) قسمت دوم، ناشی از تاثیری است که موسیقی قسمت اول فیلم روی هیات ژوری اسکار گذاشته بود.
روتا برای ساخت موسیقی این فیلم از ترکیب سبک خاص موسیقی جاز (Jazz) ایتالیا با موسیقی احساسی سیسیل استفاده نمود. نتیجه کار با وجود آنکه کاملا رمانتیک و احساسی بود توانست در تمام صحنه های فیلم شامل احساسی، هیجانی، صحنه های درگیری و نبرد حضور داشته باشد. توانایی جالب موسیقی این فیلم آنست که مخاطب بعد از پایان فیلم بدون شک خاطره ای از موسیقی آنرا در ذهن خود به یاد خواهد داشت و این نکته ای است که از زیبایی و عجین شدن موسیقی با مبحث فیلم حکایت دارد. کافی است سه یا چهار نت از تم اصلی را بشنویم آن گاه بسادگی می توانیم آنرا ادامه دهیم و این چیزی جز نفوذ ملودی در طول فیلم در اعماق احساس انسانی نیست.
موسیقی فیلم با یک والس زیبا بنام The Godfather Waltz شروع می شود که نمایانگر نجابت و اشراف گری یک خانواده بزرگ ایتالیایی است. روتا در قسمت های میانی فیلم برگشت مجددی به این تم دارد. اما همانطور که قبلا اشاره کردیم تم اصلی که به Love Theme و یا Speak Softly Love مشهور است به چنان شهرتی دست یافت که امروزه مردم در اقصی نقاط جهان با آن آشنایی دارند. اجرای زیبای آکاردئون و ماندولین روی اجرای سازهای زهی از یک طرف، هارمونی و آکوردهای زیبا از جانب دیگر دست به دست هم دادند و موسیقی شکل گرفت که امروزه به موسیقی مافیا معروف شده است. «The Pickup» نیز موسیقی قسمتی دیگر از تم اصلی اما این دفعه با فضایی نزدیک به موسیقی «جز» است؛ «مازورکا» هم از دیگر قطعات زیبایی است که به هنگام شادی ها در فیلم از آن استفاده و نمونه ای زیبا از تأثیر موسیقی شاد اروپای شرقی بر قسمت های غربی اروپا شمرده می شود.
هرچند در ساخت موسیقی قسمت های دوم و سوم «پدرخوانده» ۲ آهنگساز دیگر یعنی پیترو ماسکانگی (Pietro Mascagni) و کارمینه کوپلا (Carmine Coppola) نیز دست اندر کار ساخت موسیقی بودند اما هیچ یک از بینندگان فیلم یا شنوندگان موسیقی آن نمی توانند منکر تأثیر عمیق موسیقی قسمت اول فیلم روی قسمت های بعدی آن شوند.
اما چرا موسیقی «پدرخوانده» جایزه اسکار را نگرفت؟ قصه اینجاست که نینو روتا این تم را سال ها قبل تر برای فیلم دیگری (یکی از محصولات گمنام چینه چیتای ایتالیا) تصنیف کرده بود و همین نکته سبب شد که جایزه اسکار بهترین موسیقی متن به آن تعلق نگیرد، برای اینکه مطابق قانون مصوب در آکادمی فقط موسیقی متنی واجد جایزه است که که بطور اورجینال برای یک فیلم تصنیف شده باشد و از جای دیگری گرفتن نشده باشد. خود کوپولا بر این نکته واقف بود و بنابراین نباید استفاده از این تم را به زیاده خواهی نینو روتا یا فقدان صداقت او نسبت داد. کوپولا بیشتر به این علت که می دانست در آمریکا کسی این قطعه را نشنیده از روتا خواست آنرا هم در «پدرخوانده» به کار ببرد.

منبع: تور مسافرتی