گروه جامعه:
ثبت جهانی مجموعه قلعه های الموت در لیست میراث جهانی یونسکو، تنها ثبت یک بنای تاریخی نیست؛ بلکه به رسمیت شناخته شدن یکی از پیچیده ترین و هوشمندانه ترین منظومه های دفاعی و فرهنگی ایران است. پرونده ای که بعد از ۲۵ سال مطالعه، کاوش، حفاظت و تدوین علمی، سر انجام نام الموت را در کنار برجسته ترین میراث بشری قرار داد و روایت تازه ای از تمدن ایرانی را به جهان معرفی نمود.
ثبت یک دژ نبود؛ ثبت یک سرزمین زنده بود
پرونده ای که ایران با عنوان «قلعه الموت و استحکامات دفاعی وابسته» به یونسکو ارایه کرد، تنها به قلعه مشهور الموت محدود نمی شود و این پرونده هفت قلعه و دژ تاریخی شامل الموت، لمبسر، قسطین لار، شمس کلایه، شیرکوه، ایلان و نویذر شاه را در بر می گیرد؛ مجموعه ای که بصورت یک شبکه منسجم دفاعی و مدیریتی در قلب کوهستان های البرز غربی شکل گرفته است.
ارزش واقعی این اثر در پیوند میان قلعه ها، راه های ارتباطی، روستاها، منابع آب، باغ ها، زمینهای کشاورزی و ساختار مدیریت سرزمین نهفته است؛ موضوعی که سبب شد یونسکو آنرا بعنوان یک **«منظر فرهنگی»** واجد ارزش برجسته جهانی بشناسد.
الموت؛ فراتر از داستانهای جنگ و قدرت
اگرچه نام قلعه الموت بالاتر از هر چیز با حسن صباح و حکومت نزاریان اسماعیلی گره خورده است، اما نتایج دیرینه شناسی سالهای اخیر تصویر متفاوتی از این مجموعه ارائه می کند و بررسی های علمی نشان میدهد الموت تنها یک پایگاه نظامی نبوده، بلکه مرکزی برای تولید دانش، فعالیتهای علمی، کتابخانه، نجوم، پزشکی، فلسفه و سازماندهی اجتماعی هم به شمار می رفته است.
همین خاصیت ها در کنار معماری منحصربه فرد، مهندسی دفاعی و سازگاری هوشمندانه با محیط طبیعی، نقش برجسته ی در ثبت جهانی این مجموعه ایفا کرده است.
پیشینه تاریخی قلعه الموت چیست؟
اگرچه شهرت جهانی الموت بیشتر به دوران حکومت اسماعیلیان نزاری گره خورده، اما پیشینه این منطقه به قرن ها قبل از آن بازمی گردد. قدمت قلعه الموت بالاتر از ۱۱۶۰ سال برآورد می شود و تعدادی از قلعه های مجموعه، همچون قلعه لمبسر، ریشه در دوره ساسانی دارند. نقطه عطف تاریخ این دژ به سال ۴۸۳ هجری قمری (۱۰۹۰ میلادی) بازمی گردد؛ زمانیکه حسن صباح، رهبر اسماعیلیان نزاری، کنترل قلعه را در اختیار گرفت و آنرا به مرکز حکومت خود تبدیل کرد. در طول حدود ۱۸۰ سال، الموت نه تنها یک پایگاه نظامی، بلکه مرکز اداره حکومت، فعالیتهای علمی، فرهنگی، مذهبی و سیاسی اسماعیلیان بود. بعد از حمله مغولان، خیلی از قلعه های این منطقه صدمه دیدند، اما بقایای آنها بازهم روایت گر بخشی مهم از تاریخ سیاسی و نظامی ایران هستند و ارزش پژوهشی بالایی برای مورخان و باستان شناسان دارند.
قلعه الموت کجاست؟
قلعه الموت در استان قزوین و در منطقه کوهستانی الموت، حدود ۱۰۵ کیلومتری شمال شرقی شهر قزوین قرار دارد. این دژ بر فراز صخره ای مرتفع با ارتفاع حدود ۲۱۶۳ متر از سطح دریا تولید شده و به سبب موقعیت طبیعی منحصربه فرد خود، یکی از مستحکم ترین قلعه های تاریخی ایران محسوب می شود. واژه «الموت» را به معنای «آشیانه عقاب» دانسته اند؛ نامی که به خوبی با جایگاه این قلعه بر بلندای صخره ها و دشواری دسترسی به آن تناسب دارد. همین موقعیت طبیعی سبب شده بود که این دژ در طول قرن ها نقش مهمی در دفاع از منطقه ایفا کند و در مقابل خیلی از حملات مقاومت نشان دهد. امروزه علاوه بر ارزش تاریخی، طبیعت کوهستانی، چشم اندازهای بکر و روستاهای اطراف، منطقه الموت را به یکی از مقاصد مهم گردشگری تاریخی و طبیعت گردی ایران مبدل کرده است.
شاهکار مهندسی در دل کوهستان
انتخاب موقعیت های صعب العبور، طراحی استحکامات دفاعی، استفاده از مصالح متناسب با اقلیم و استفاده از ارتفاعات طبیعی، تنها بخشی از خاصیت های معماری مجموعه الموت است و در کنار این موارد، سامانه های پیشرفته ذخیره و انتقال آب، کشاورزی پلکانی، تراس بندی اراضی و مدیریت منابع طبیعی، نشان میدهد ساکنان این منطقه قرن ها پیش توانسته بودند الگویی پایدار به منظور زندگی در محیطی سخت و کوهستانی ایجاد کنند و ارزش جهانی الموت تنها در دیوارها و برج های آن خلاصه نمی گردد، بلکه در پیوند میان انسان، طبیعت، آب، زمین و شیوه زندگی تاریخی این منطقه معنا پیدا می کند.
۲۵ سال مسیر تا رسیدن به یونسکو
ثبت جهانی الموت نتیجه یک روند کوتاه مدت نبود. طی بالاتر از دو دهه، گروههای تخصصی میراث فرهنگی با انجام جستجوهای باستان شناسی، مستندسازی، حفاظت، تدوین پرونده علمی و تهیه برنامه های مدیریتی، زمینه ثبت این اثر را فراهم کردند و بعد از بازدید ارزیابان بین المللی هم اقدامات مختلفی همچون ساماندهی روستای گازرخان، بهسازی مسیرهای دسترسی، تامین آب، توسعه زیرساخت های گردشگری، ایمن سازی و محافظت از محوطه در دستور کار قرار گرفت.
اکنون با ثبت جهانی این مجموعه، اجرای برنامه های حفاظتی و مدیریتی با جدیت بیشتری دنبال خواهد شد.
در واقع، جهانی شدن الموت فقط یک موفقیت نمادین نیست، بلکه می تواند به گردش مالی، رونق کسب وکارهای محلی، افزایش سرمایه گذاری در حوزه گردشگری و تقویت حس تعلق و غرور فرهنگی در جامعه محلی منجر شود و از طرفی، قرار گرفتن این اثر در لیست میراث جهانی، مسئولیت محافظت از آنرا هم سنگین تر می کند؛ چونکه آثار جهانی، میراث مشترک بشریت اند و محافظت از آنها نیازمند همکاری ملی و بین المللی است.
اکنون قلعه الموت در کنار دیگر آثار جهانی ایران، روایت تازه ای از توان تمدنی این سرزمین را به جهان عرضه می کند؛ روایتی که در آن، کوهستان های سخت بجای انزوا به بستر تشکیل اندیشه، معماری، مقاومت و سازمان دهی تبدیل گشته اند، ثبت جهانی این مجموعه یادآور آنست که ایران نه تنها صاحب گذشته ای پرشکوه است بلکه بازهم می تواند از دل میراث تاریخی خود، آینده ای پویا در حوزه فرهنگ، گردشگری و توسعه پایدار بسازد.
قلعه الموت امروز دیگر فقط یک نام در کتاب های تاریخ نیست؛ بخشی از حافظه مشترک بشریت است و این بزرگ ترین موفقیت ثبت جهانی آن بشمار می رود.
کارشناسان معتقدند ثبت جهانی الموت می تواند فصل تازه ای برای توسعه گردشگری استان قزوین رقم بزند و افزایش حضور توریستهای داخلی و خارجی، رونق کسب وکارهای محلی، ایجاد فرصتهای شغلی، جذب سرمایه گذاری و توسعه زیرساخت های منطقه از مهم ترین نتایج این رویداد خواهد بود و با این وجود، ثبت جهانی مسئولیت محافظت از این میراث را هم دوچندان می کند؛ چونکه آثار ثبت شده در یونسکو، میراث مشترک همه بشریت به شمار می روند.
همچنین پرونده هایی از کشورهای عربستان، اردن، امارات، لبنان، فلسطین، برزیل، آمریکا، روسیه، تایلند، تونس، ایتالیا، دانمارک، مغولستان و چند کشور آفریقایی هم در دستور بررسی اجلاس قرار گرفت و ثبت جهانی مجموعه قلعه های الموت، تنها افزودن یک نام دیگر به لیست آثار جهانی ایران نیست؛ بلکه معرفی الگویی کم نظیر از همزیستی معماری، مهندسی، دانش، مدیریت سرزمین و سازگاری با طبیعت است.
امروز الموت دیگر فقط یک قلعه تاریخی یا نامی در کتاب های تاریخ نیست؛ بلکه بخشی از حافظه مشترک بشریت است؛ میراثی که از دل کوهستان های البرز، روایتگر توان تمدنی ایران برای نسل های آینده خواهد بود.
حرف آخر اینکه پرونده ای که ایران با عنوان قلعه الموت و استحکامات دفاعی وابسته به یونسکو ارائه کرد، تنها به قلعه مشهور الموت محدود نمی شود و این پرونده هفت قلعه و دژ تاریخی شامل الموت، لمبسر، قسطین لار، شمس کلایه، شیرکوه، ایلان و نویذر شاه را در بر می گیرد؛ مجموعه ای که به صورت یک شبکه منسجم دفاعی و مدیریتی در قلب کوهستان های البرز غربی شکل گرفته است. ارزش حقیقی این اثر در پیوند میان قلعه ها، راه های ارتباطی، روستاها، منابع آب، باغ ها، زمین های کشاورزی و ساختار مدیریت سرزمین نهفته است؛ موضوعی که سبب شد یونسکو آن را به عنوان یک ** منظر فرهنگی ** واجد ارزش برجسته جهانی بشناسد. قلعه الموت در استان قزوین و در منطقه کوهستانی الموت، حدود ۱۰۵ کیلومتری شمال شرقی شهر قزوین قرار دارد. طی بالاتر از دو دهه، گروه های تخصصی میراث فرهنگی با انجام کاوشهای باستان شناسی، مستندسازی، حفاظت، تدوین پرونده علمی و تهیه برنامه های مدیریتی، زمینه ثبت این اثر را فراهم کردند و پس از بازدید ارزیابان بین المللی هم اقدامات مختلفی همچون ساماندهی روستای گازرخان، بهسازی مسیرهای دسترسی، تأمین آب، توسعه زیرساخت های گردشگری، ایمن سازی و صیانت از محوطه در دستور کار قرار گرفت. حالا با ثبت جهانی این مجموعه، اجرای برنامه های حفاظتی و مدیریتی با جدیت بیشتری دنبال خواهد شد. در حقیقت، جهانی شدن الموت فقط یک موفقیت نمادین نیست، بلکه می تواند به گردش مالی، رونق کسب وکارهای محلی، افزایش سرمایه گذاری در عرصه گردشگری و تقویت حس تعلق و غرور فرهنگی در جامعه محلی منجر شود و از طرفی، قرار گرفتن این اثر در فهرست میراث جهانی، مسئولیت صیانت از آن را هم سنگین تر می کند؛ چراکه آثار جهانی، میراث مشترک بشریت اند و صیانت از آنها نیازمند همکاری ملی و بین المللی است.
منبع: ftour.ir
