گروه جامعه خبرگزاری مهر – محدثه رمضانعلی: هزار سال پیش، بر فراز صخره ای که رسیدن به آن خود یک نبرد بود، دژی ساخته شد که سرنوشت یکی از مهم ترین دوره های تاریخ ایران را رقم زد؛ قلعه الموت.
قلعه ای که برعکس تصور بسیاری، نامش به معنای «سرزمین مرگ» نیست؛ بیشتر محققان آنرا «آشیانه عقاب» می دانند. روایتی قدیمی می گوید فرمانروای دیلم، هنگام شکار، عقابی را دید که بعد از پروازی طولانی بر فراز این صخره نشست. همان جا تصمیم گرفت دژی بسازد که طبیعت، اولین نگهبانش باشد.
الموت امروز نتیجه سال ها تلاش، کاوش و حفاظت است؛ قلعه ای که از دل صخره های البرز برخاست و بعد از قرن ها، با تلاش آنهایی که به حفظ تاریخ آن باور داشتند، باردیگر در جهان دیده شد.
مرکز حکومت اسماعیلیان تبدیل کرد؛ دژی که به دو بخش قلعه بالا و قلعه پایین تقسیم می شد و در مرتفع ترین نقطه آن، «ملاسرا» قرار داشت؛ جایی که محل زندگی و مرکز فرماندهی حسن صباح بود و از آنجا همه دره ها، مسیرهای ورودی و بخش های مختلف قلعه زیر نظر قرار می گرفت.
اما راز الموت فقط در موقعیت استثنایی آن خلاصه نمی شد. در دل همین صخره، آبراهه های دست کند، آب انبارها و انبارهای آذوقه ساخته شده بود تا ساکنان قلعه بتوانند ماه ها در مقابل محاصره دوام بیاورند؛ شاهکاری از مهندسی که هنوز هم تحسین محققان را برمی انگیزد.
شاید همین خصوصیت ها بود که موجب شد الموت، برعکس خیلی از شهرها و دژهای ایران، سال ها در مقابل حملات مغول مقاومت کند و سر انجام نه با شکستن دیوارهایش، بلکه بعد از سقوط قلعه های اطراف و تسلیم شدن رهبر اسماعیلیان، به دست مغولان فتح و ویران شود.
امروز، بعد از گذشت قرن ها، قلعه الموت باردیگر نامش بر سر زبان ها افتاده؛ دژی که هر سنگ آن، حکایتی از تاریخ، معماری و یکی از رازآلودترین قلعه های ایران را در دل خود پنهان کرده است.
لبخندی که امروز بر صورت این زن نشسته، فقط یک لبخند ساده نیست؛ پشت همین دست های خسته و زحمتکش، ۲۵ سال سعی برای جهانی شدن قلعه الموت پنهان شده است. تلاشی که حالا به ثمر نشسته و نام این دژ تاریخی را باردیگر بر سر زبان ها انداخته است.
برای رسیدن به رازهای «الموت»، باید پای صحبت کسی نشست که سال ها برای زنده ماندن نام این قلعه جنگیده است.
حالا، خبرنگار خبرگزاری مهر راهی الموت شده؛ جایی که مقرر است در گفت و گویی حضوری با حمیده چوبک، از پشت پرده ۲۵ سال سعی برای ثبت جهانی این دژ تاریخی، ناگفته های جستجوهای دیرینه شناسی و رازهایی بگوید که هنوز در دل صخره های «آشیانه عقاب» پنهان مانده اند.
چوبک درباره ی آغاز این مسیر اظهار داشت: از روز اول که ما آمدیم با این فرمان آمدیم که ثبت جهانی شود. ۲۵ سال کار کردیم و ۱۶ فصل کاوش انجام دادیم. همچنین که خود یونسکو تاکید دارد، حضور دائم، حفاظت و مرمت حفاظتی مورد تأیید آنها بود. ما با گچ سنتی کار کردیم، با مصالح خودش کار کردیم و به هیچ عنوان بازسازی به معنای خانه سازی انجام ندادیم.
«این مسیر ساده نبود. بچه ها در برف کار کردند، دست هایشان یخ زده بود، در پرتگاه ها کار کردند و از جان گذشتگی کردند. اگر حسن صباح فدایی داشت، قلعه الموت هم فداییانی داشت؛ با خنده می گوید فقط نمی دانم بهشت رفتند یا نه.
قلعه ای که قبل از حسن صباح هم وجود داشت
این قلعه از قرن سوم در متون تاریخی آمده و متعلق به جستانیان بوده، پس از آن در اختیار علویان قرار گرفته است. زمانی که حسن صباح به الموت رسید، این قلعه وجود داشت و حسن صباح در سال ۴۸۳ این قلعه را از مالک آن، مهدی علوی، گرفت و آنرا به مرکز حکمرانی و فرمانروایی نزاریان اسماعیلیه تبدیل کرد و از اینجا فعالیت، تبلیغ، استقامت و پایداری آنها شروع شد و تا سال ۵۱۸ که حسن صباح فوت کرد ادامه داشت و پس از او نیز هفت جانشین مسیر او را ادامه دادند.
ملاسرا؛ مهم ترین کشف الموت
مهم ترین یافته ما همان ملاسرا است؛ بنایی که در متون با همین نام آمده است. ملاسرا محل اقامت و به تعبیر شعر عبدالله مستوفی، جایگاه مردان بزرگ بوده است؛ جایی که ولی امر مسلمین در آن حضور داشته است و این تنها بنایی است که فکر می کنم در جهان با این نام شناخته شده است و اهمیت ویژه ای در شناخت ساختار حکومتی الموت دارد.
عرصه تاریخی الموت گسترده تر از یک قلعه است
اگر بخواهیم عرصه اصلی قلعه را درنظر بگیریم، روستای گازرخان را هم در بر می گیرد. کل این محدوده شامل قسمتهایی است که در غرب، پایین دست و اطراف روستا قرار گرفته اند. چند چشمه نیز در این محدوده وجود دارد که قرار بود برای آنها تابلو نصب شود، اما دهیاری همکاری نکرد.
دولت مسیر ثبت جهانی را آغاز کرد، اما سازوکارها نیازمند اصلاح است
دولت از همان شروع حمایت کرد و نخستین گام در سال 1379این بود که الموت بعنوان یکی از پروژه های بزرگ ملی قرار گرفت تا برای ثبت جهانی آماده شود و این بزرگ ترین کمک بود و اهالی مطالباتی داشتند و می پرسیدند برای ما چه کاری انجام شده است. اما وظیفه ما ایجاد پایگاه و انجام کارهای تخصصی میراثی بود و بخش زیادی از توسعه منطقه باید توسط مردم محلی و استان دنبال شود.
مشکل از نظر من نبود همکاری دولت نیست؛ مشکل، سازوکار اجرایی می باشد که از مسیر اصلی خود خارج شد. وقتی اختیارات، اعتبارات و امکانات کاهش پیدا کرد، پایگاه ها تبدیل به یک بخش اداری شدند و از جایگاه پژوهشی و علمی خود فاصله گرفتند.
در سالهای قبل همکاری مدیران استانی و دستگاه های مختلف با پروژه الموت همواره وجود داشته، اما تغییر سازوکارهای اداری و مالی، روند کارهای تخصصی میراثی را دشوار کرده است و امیدوارم حالا که ثبت جهانی انجام شده و مقرر است به صورت هیات امنایی اداره شود، بتوانیم باردیگر به شرایطی برگردیم که هم اختیار داشتیم و هم اعتبار. چون وقتی اختیار و اعتبار وجود داشته باشد، تحرک لازم هم ایجاد می شود.
انتقاد از اجرای پروژه های مرمتی با پایین ترین قیمت
مشکل بزرگ این است که در مرمت آثار باستانی نمی توانیم مثل پروژه های معمولی عمل نماییم. شما اگر بیمار شوید، در سامانه دنبال ارزان ترین پزشک نمی گردید؛ دنبال بهترین متخصص می روید. اما امروز در پروژه های مرمتی، کسی که پایین ترین قیمت را پیشنهاد می دهد برنده می شود و پیمانکار به جهت اینکه سود بیشتری داشته باشد، ممکنست از کیفیت مصالح بکاهد یا استادکاری را انتخاب نماید که مهارت کافی ندارد، چون هزینه کمتری دارد.
در حالی که در مرمت یک اثر تاریخی، باید بهترین استادکار و بهترین مصالح استفاده گردد و ما باید استادکار داشته باشیم، نه این که همه چیز را به پیمانکار بسپاریم. استادکار با پیمانکار فرق دارد. پیمانکار ممکنست دفتر و تشکیلات داشته باشد، اما تخصص اصلی مرمت در دست استادکار است و ما به پیمانکار می گفتیم این استادکار مورد تأیید ماست، اما چون دستمزدش بیشتر بود، گاهی تلاش می کرد فرد دیگری را جایگزین کند.
کل منطقه الموت که ما ثبت کردیم حدود ۲ هزار کیلومتر مربع است. از ابتدا هم من زیر بار این مساله نرفتم که فقط یک قلعه دیده شود، چون تعریف ما از روز اول، یک منظره فرهنگی بود.
الموت؛ فراتر از یک قلعه
در نهایت در کمیته های تخصصی ثبت جهانی در وزارتخانه، پرونده با عنوان قلعه الموت و استحکامات دفاعی عنوان شد که شامل همین محدوده ۲ هزار کیلومتر مربعی است. هر کدام از قلعه ها مساحت، حریم و ساختار خودشان را دارند، اما این محدوده یک منطقه طبیعی یکپارچه است.
این منطقه بین دو رشته کوه البرز قرار گرفته و خود کوه ها مانند یک سپر دفاعی طبیعی عمل می کنند؛ منطقه ای که دسترسی به آن بسیار دشوار بوده است. قلعه ها هم هر کدام در جای خود قرار داشتند و با یکدیگر ارتباط و پوشش دفاعی داشتند. در واقع یک شبکه نظامی و استحکامات دفاعی شکل گرفته بود که از کل این سرزمین حفاظت می کرد و مردم خیلی خوب همراهی کردند. یکی از مهم ترین کارهایی که این پروژه انجام داد، ایجاد اشتغال برای جوانان منطقه بود. حدود ۱۰ تا ۱۲ نفر از جوانانی که از ابتدا با ما کار کردند، امروز زندگی مستقل خودشان را دارند.
در طول ۲۵ سال، این پروژه سبب ایجاد اشتغال، ایجاد خانه های گردشگری و بهره مندی مستقیم و غیرمستقیم مردم منطقه شد. یکی از نکاتی که یونسکو هم بعنوان امتیاز مثبت به آن توجه کرد، همین بهره مندی جامعه محلی از این مجموعه بود.
ثبت جهانی؛ مهلتی برای توسعه زیرساخت ها
ثبت جهانی یک فرصت است تا بر طبق برنامه ۱۰ ساله ای که عرضه شده، زیرساخت ها، راه های دسترسی و امکانات منطقه تقویت شود. یکی از خواسته های اصلی مردم همین ایجاد راه مناسب می باشد و امیدواریم با حمایتی که وزیر، دولت و استاندار داشته اند، در برنامه کوتاه مدت دو ساله این مسیر بهبود پیدا کند.
یافته های دیرینه شناسی در انتظار موزه الموت
تمام آثاری که از زیر خاک و آوار به دست آوردیم، در مخزن سفال و بانک یافته های ما نگهداری می شود و قسمتی از این آثار در مخزن موزه قزوین و بخشی در موزه ملی ایران قرار دارد و قرار بود به علت اهمیت این آثار، نمایشگاهی در اینجا برگزار نماییم، اما به علت شرایط جنگی امکان برگزاری آن فراهم نشد. امیدواریم در آینده این نمایشگاه برپا شود.
ساختمان کنار پایگاه که مدرسه قدیمی بوده، در دوره شهید رئیسی در اختیار ما قرار گرفت و با حمایت وزارت میراث فرهنگی مقرر است در برنامه ۱۰ ساله به موزه تبدیل گردد. این یکی از مطالبات اصلی مردم است که بدانند در اینجا چه آثاری کشف شده است.
ثبت جهانی قلعه الموت پایان کار نیست، بلکه آغاز یک مسیر جدید است. ما بر طبق برنامه ۱۰ ساله ای که به یونسکو عرضه کرده ایم، باید مجموعه ای از فعالیتها را بصورت دقیق و مرحله به مرحله انجام دهیم و یکی از برنامه های اصلی، ادامه کاوش ها و حفاظت نه فقط در قلعه الموت، بلکه در هفت قلعه و استحکامات دفاعی این پرونده جهانی است. همینطور باید زیرساخت های موردنیاز برای دسترسی گردشگران، تأمین برق و آب، مطالعات استواری بخشی، مستندسازی، ایجاد موزه و زیرساخت های گردشگری فراهم گردد.
در دو سال نخست، مهم ترین برنامه ما ایمن سازی قلعه هاست تا اگر بازدید صورت می گیرد، مشکلی برای گردشگران و خود بنا ایجاد نشود. تهیه طرح جامع حفاظت و مرمت، طرح های ایمن سازی و طرح جامع گردشگری همچون اقداماتی است که باید صورت گیرد.
یونسکو اجرای تعهدات را پیگیری می کند
یونسکو به شدت اجرای این برنامه ها را کنترل می کند و در آخر هر سال باید گزارش دهیم که برای برنامه کوتاه مدت چه اقداماتی انجام شده است. ازاین رو برای رسیدن به اهداف تعیین شده، نیازمند همکاری و همراهی همه دستگاهها هستیم تا بتوانیم گزارش کاملی عرضه نماییم.
افزایش گردشگران بعد از ثبت جهانی
با ایجاد مسیر جدید دسترسی که امروز سبب کاهش زمان سفر شده، تعداد گردشگران بالا رفته است و حتی در کمتر از یک هفته بعد از اعلام ثبت جهانی، شاهد افزایش قابل توجه گردشگران بودیم و این مساله نیازمند امکانات و تسهیلات بیشتر برای پاسخگویی به این حجم از حضور است.
درخواست برای پیشگیری از صدمه های یادگاری نویسی
گاهی افرادی قسمتی از خاک، سنگ یا سفال را بعنوان یادگاری برمی دارند. ممکنست یک نفر یک تکه سنگ یا سفال بردارد و پس از مدتی آنرا دور بیندازد، اما همین مساله به اصالت اثر صدمه می زند و ما تمام قطعات سفال را جمع آوری می نماییم و کنار هم قرار می دهیم تا بتوانیم یکپارچگی آثار را حفظ نماییم. وقتی یک قطعه از یک اثر جدا می شود، دیگر آن اصالت و پیوستگی اولیه از بین می رود.
یگان حفاظت محیط زیست به صورت غیرمستقیم کمک زیادی به ما می کند. نیروهای آنها در مناطق مختلف حضور دارند و اگر موردی مانند دستبرد یا صدمه به آثار ببینند، سریع اطلاع می دهند و ما همکاری نزدیکی با منابع طبیعی و محیط زیست داریم. همینطور دستور وزارت خانه و استاندار محترم ابلاغ گردیده که زمینهای منابع طبیعی واقع در زمینه و حریم قلعه ها واگذار نشود، چون این مساله برای محافظت از مجموعه اهمیت زیادی دارد.
راه اصلی قلعه در دل کاوش ها پیدا می شود
مسیر پله ای که امروز گردشگران از آن استفاده می نمایند، مسیر مناسبی برای دسترسی است، اما راه اصلی قلعه هنوز در دل کاوش ها قرار دارد.
در قسمت ورودی قلعه، پله های سنگی به دست آمده که مربوط به دوره اسماعیلی است و احتمالا ادامه همین مسیر، راه اصلی دسترسی به قلعه بوده است. اگر کاوش ها ادامه پیدا کند، مطمئناً مسیر اصلی پیدا خواهد شد و می تواند راهی آسان تر و دلپذیرتر برای گردشگران بوجود آورد.
در بخش غربی قلعه، دو اتاق نگهبانی وجود دارد که مسیر تاریخی را نشان داده است. عطاملک جوینی در زمان حمله مغول و همراهی با هلاکوخان، این صخره را مانند شتری خوابیده توصیف کرده بود و همین توصیف نشان داده است که مسیر اصلی از آن بخش عبور می کرد.
بخشی از این راه تاریخی پیدا شده و امیدواریم در جستجوهای آینده بتوانیم مسیر کامل را شناسایی نماییم تا دسترسی به این قلعه تاریخی برای گردشگران بهتر و ایمن تر شود.
به گزارش تور مسافرتی به نقل از مهر؛ الموت امروز فقط بقایای یک قلعه بر فراز صخره های البرز نیست؛ روایتی زنده از تاریخ، معماری، مقاومت و دانشی است که قرن ها پیش در دل این سرزمین شکل گرفت. ثبت جهانی این مجموعه، پایان یک مسیر نیست؛ آغاز مسئولیتی تازه برای محافظت از میراثی است که حاصل سال ها تلاش محققان، باستان شناسان و مردم محلی است. قلعه ای که زمانی نماد قدرت اسماعیلیان بود، امروز مهلتی برای معرفی تاریخ ایران به جهان و توسعه پایدار منطقه الموت بشمار می رود.