راز زیلوهای آبی بیت رهبری چرا فرش های نفیس هیچگاه پهن نشدند؟

گروه جامعه:

سال ها بود که خیلی از مخاطبان برنامه های عمومی و دیدارهای رسمی، یک سؤال مشترک داشتند؛ چرا کف حسینیه امام خمینی(ره) و دفتر رهبر شهید انقلاب، بجای فرش های نفیس و گران قیمت، با زیلوهای آبی رنگ فرش شده است؟
سال ها بود که میلیونها نفر در قاب تلویزیون، همان زیلوهای آبی را زیر پای رهبر شهید انقلاب می دیدند؛ زیلوهایی که بی هیاهو در همه دیدارها و مراسم ها حضور داشتند، اما کمتر کسی از راز ماندگاری شان خبر داشت. بسیاری آنرا تنها نشانه ای از ساده زیستی می دانستند، ولی اکنون روایت هایی از نزدیکان بیت، پرده از حقیقتی متفاوت برداشته است؛ حقیقتی که نشان داده است پشت آن انتخاب ساده، دغدغه حفظ یک هنر اصیل ایرانی، دفاع از اشتغال بافندگان و پاسداری از تولید ملی نهفته بود.
درباره این زیلوها داستانهای فراوانی نقل می شد. برخی آنرا نمادی از ساده زیستی می دانستند، برخی برداشت های شخصی و نمادگرایانه عرضه می کردند و عده ای هم گمانه های مختلفی را مطرح می کردند؛ اما آن چه کمتر بیان شده بود، فلسفه حقیقی این انتخاب بود؛ انتخابی که ریشه در دفاع از یک هنر کهن، حفظ اشتغال و صیانت از هویت ایرانی داشت.

روایتی که سال ها ناگفته مانده بود

عباس موزون، مجری و مستندساز، در روایت خود از پشت صحنه بیت رهبری، به نکته ای اشاره می کند که پرده از بخشی از این ماجرا برمی دارد.
به گفته او، بارها پیشنهاد شده بود که بجای زیلوهای آبی، از فرش های اهدایی و باارزش استفاده شود؛ فرش هایی که خیلی از مردم و خیران با عشق و ارادت به بیت رهبری هدیه می کردند.
اما پاسخ رهبر شهید انقلاب همیشه یکسان بود؛ هیچ یک از آن فرش ها نباید در حسینیه یا دفتر مورد استفاده قرار گیرد.
حتی نقل شده است که در مقطعی، یکی از مسؤلان برای امتحان کردن حساسیت ایشان، فرشی را در گوشه ای از حسینیه پهن کرد. رهبر شهید انقلاب بمحض ورود، متوجه تغییر شد، کنار همان فرش ایستاد و علت این جابه جایی را جویا شد. وقتی توضیح داده شد که فرش هدیه مردم است و هزینه ای برای آن پرداخت نشده، ایشان تاکید کردند که همه این فرش ها به مساجد، حسینیه ها و تکایا اهدا شود و همان زیلوهای آبی در محل باقی بماند.
این حساسیت، تنها یک سلیقه شخصی نبود؛ پشت آن، اندیشه ای عمیق قرار داشت.

حمایت از تولید؛ نه در شعار، بلکه در عمل

آن گونه که نزدیکان بیت نقل می کنند، رهبر شهید انقلاب معتقد بودند گروهی از هنرمندان ایرانی سال هاست زندگی خویش را از راه زیلوبافی می گذرانند و اگر بازار این هنر از بین برود، هم یک صنعت اصیل ایرانی به فراموشی سپرده خواهد شد و هم سفره خیلی از خانواده ها کوچک تر می شود.
از همین رو، ایشان تصمیم گرفتند خود اولین خریدار این محصول باشند؛ نه برای نمایش، بلکه برای آنکه چراغ کارگاه های زیلوبافی خاموش نشود و در نگاه ایشان، دفاع از تولید ملی تنها با سخنرانی و شعار تحقق پیدا نمی کرد؛ بلکه باید از زندگی شخصی شروع می شد.

یک سؤال در یزد و پاسخی که به یک فرهنگ تبدیل شد

ماجرای زیلو، سال ها پیش و در جریان سفر رهبر شهید انقلاب به استان یزد شکل جدی تری به خود گرفت.
در دیدار با جمعی از نخبگان، یکی از استادان سالخورده زیلوبافی که عمر خویش را پای دار این هنر سپری کرده بود، گلایه ای صمیمانه مطرح کرد؛ این که چرا از زیلوی ایرانی حمایتی نمی شود.
پاسخ رهبر شهید انقلاب کوتاه بود اما تأثیر آن سال ها ادامه پیدا کرد و ایشان فرمودند که شاید نتوان با دستور اداری مردم را به خرید زیلو تشویق کرد، اما می توان یک کار فرهنگی انجام داد؛ به این علت تصمیم گرفتند تمام فضای حسینیه و محل کار و زندگی خویش را با زیلو فرش کنند و امیدوار بودند دیگران هم به این مسیر بپیوندند.
همین اقدام عملی، بعدها به الگویی برای معرفی باردیگر این هنر فراموش شده تبدیل شد.

زیلویی که باردیگر دیده شد

پس از آنکه تصاویر دیدارهای رسمی رهبر شهید انقلاب بارها از رسانه ها انتشار یافت، نگاه ها بسمت همان زیلوهای آبی جلب شد و خیلی از مردم، مسئولان، مساجد و حتی مجموعه های فرهنگی، به استفاده از زیلو علاقمند شدند و سفارش های جدید به کارگاه های میبد سرازیر شد.
بافندگان قدیمی می گویند از آن زمان، مشتریان بسیاری هنگام سفارش تنها یک جمله می گفتند: «همان زیلویی را می خواهیم که در بیت رهبری پهن شده است.»
همین اتفاق، جانی باردیگر به صنعتی بخشید که سال ها در آستانه فراموشی قرار داشت.

نقش «زلفک»؛ طرحی که به نام رهبر شناخته شد

زیلوهای بیت رهبری تنها به خاطر رنگ آبی شان شناخته نمی شوند و این زیلوها با طرحی بافته شده اند که در میبد با نام «زلفک» شناخته می شود؛ طرحی هندسی، ساده و اصیل که بعد از استفاده در بیت رهبری، میان مردم با عنوان «نقش رهبری» شهرت یافت، امروز خیلی از سفارش دهندگان، همین طرح را انتخاب می کنند؛ طرحی که بواسطه یک انتخاب فرهنگی، باردیگر احیا شد.

یک سفارش که صنعت را متحول کرد

اجرای سفارش زیلوهای حسینیه امام خمینی(ره) هم خود داستانی شنیدنی دارد و ابعاد بزرگ این زیلوها، با امکانات موجود آن زمان قابل تولید نبود. برای انجام این سفارش، استادکاران میبدی دستگاههای جدیدی طراحی کردند و ساختند.
بیش از ۲۰ استادکار نزدیک به یک سال و نیم برای بافت این مجموعه زمان صرف کردند تا زیلوهایی با ابعاد کم سابقه آماده شود و کارگاه هایی که روزگاری با رکود دست و پنجه نرم می کردند، باردیگر رونق گرفتند و خیلی از بافندگان انگیزه جدیدی برای ادامه این هنر پیدا کردند.
این دست بافته کاملا از پنبه تولید می شود، پرز ندارد، گردوغبار کمتری جذب می کند، برای افراد دارای حساسیت مناسب تر است، قابلیت شست وشوی مکرر دارد و عمر آن به ده ها سال می رسد و رنگ آبی لاجوردی آن هم با نیل طبیعی به دست می آید؛ رنگی که در مقابل نور خورشید و شست وشو، دوام بالایی دارد.
به همین دلیل، قرن هاست که زیلو در مساجد، حسینیه ها و اماکن مذهبی ایران جایگاه ویژه ای داشته است.

احیای یک سنت فراموش شده

در گذشته، زیلوهای آبی و سفید بخش جدایی ناپذیر خیلی از مساجد ایران بودند و اغلب به شکل وقف در اختیار اماکن مذهبی قرار می گرفتند و در خیلی از وقف نامه های قدیمی هم تاکید شده بود که این زیلوها نباید از محل وقف بیرون بروند.
رهبر شهید انقلاب با انتخاب باردیگر این دست بافته ایرانی، تنها از یک محصول حمایت نکردند؛ بلکه سنتی کهن را هم زنده کردند؛ سنتی که سادگی، پاکیزگی و تواضع را در کنار هنر ایرانی معنا می کرد.
سال ها بعد، میبد به عنوان «شهر جهانی زیلو» شناخته شد؛ افتخاری که حاصل تلاش هنرمندان این دیار و افزایش توجه عمومی به این هنر اصیل بود و بافندگان قدیمی می گویند اگر آن حمایت عملی شکل نمی گرفت، شاید امروز خیلی از کارگاه ها تعطیل شده بودند.

دغدغه ای که فقط به زیلو ختم نمی شد

حمایت رهبر شهید انقلاب از زیلوبافی، بخشی از نگاه گسترده تر ایشان به مساله تولید و اشتغال بود و در سالهای مختلف، بارها بر لزوم حفظ امنیت شغلی کارگران، تقویت تولید داخلی، دفاع از صنایع کوچک و پیشگیری از تعطیلی کارگاه های ایرانی تاکید کردند.
برای ایشان، تولید تنها یک شاخص اقتصادی نبود؛ تولید یعنی حفظ عزت خانواده هایی که با دست های خود نان حلال به خانه می برند.

امروز، معنای آن زیلوهای آبی روشن تر از همیشه است

اکنون که سال ها از شروع آن تصمیم می گذرد و داستانهای جدیدی از پشت صحنه آن انتشار یافته است، بسیاری با نگاهی متفاوت به همان زیلوهای آبی می نگرند.
زیلوهایی که شاید در ظاهر ساده بودند، اما هر تار و پودشان روایت گر اندیشه ای بود که دفاع از هنر ایرانی، پاسداشت هویت ملی و حفظ اشتغال را از خانه و محل کار خود شروع کرده بود و شاید راز ماندگاری آن زیلوها هم همین باشد؛ این که گاهی یک انتخاب ساده، می تواند بالاتر از صدها سخنرانی اثر بگذارد. تصمیمی که نه برای نمایش، بلکه برای زنده نگه داشتن دست های هنرمندانی گرفته شد که سال ها با عشق، تار و پود فرهنگ ایرانی را بر دارهای چوبی می بافتند؛ تصمیمی که نشان داد دفاع از مردم، گاهی از زیر پا شروع می شود.

منبع: ftour.ir